Odsłonięcie Pomnika Wdzięczności na Placu Obrońców Warszawy

Opis wydarzenia

9 maja 1945 roku – w dniu, który w Związku Radzieckim obchodzono jako Dzień Zwycięstwa – na Placu Obrońców Warszawy w Płocku odbyła się uroczysta ceremonia odsłonięcia Pomnika Wdzięczności Armii Radzieckiej (zwany też Pomnikiem Wdzięczności). Plac, historycznie jeden z najważniejszych w mieście (w okresie międzywojennym noszący imię Marszałka Józefa Piłsudskiego, wcześniej Kollegien-Platz), został wybrany nieprzypadkowo – to właśnie tutaj w 1920 r. marszałek Piłsudski odznaczył Płock Krzyżem Walecznych za bohaterską obronę przed bolszewikami. Teraz, w nowej rzeczywistości politycznej, miał stać się miejscem hołdu dla „wyzwolicieli” – żołnierzy 70. Armii 1. Frontu Białoruskiego, którzy 22 stycznia 1945 r. wkroczyli do miasta praktycznie bez walki.

Pomnik, wzniesiony w typowej dla pierwszych miesięcy po wyzwoleniu formie (charakterystyczna szpica/obelisk z czerwoną gwiazdą i tablicami pamiątkowymi), powstał w ekspresowym tempie – prace rozpoczęto już w lutym 1945 r., a niektóre źródła wspominają o prowizorycznej wersji postawionej jeszcze wcześniej. Był to jeden z pierwszych monumentów tego typu w powojennej Polsce, wyrażający oficjalną narrację o „braterskiej pomocy” Armii Czerwonej. Uroczystość zgromadziła tłumy mieszkańców, przedstawicieli nowych władz oraz wojsko – przemówienia podkreślały wdzięczność za wyzwolenie i budowanie „nowej, socjalistycznej ojczyzny”.

Los pomnika był jednak krótki i burzliwy. Przez kilkadziesiąt lat PRL-u stanowił centralny punkt placu (w 1947 r. uzupełniony kwietnym kobiercem z herbem Płocka). W latach 90. XX wieku, w ramach dekomunizacji przestrzeni publicznej, został zdemontowany. W 1997 r. w tym samym miejscu odsłonięto pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego – powrót do przedwojennej tradycji i symboliczne „odzyskanie” placu dla narodowej pamięci. Dziś po Pomniku Wdzięczności nie ma śladu, ale zachowały się fotografie i wspomnienia z 1945 r., m.in. w publikacjach Franciszka Dorobka czy lokalnych archiwach.

Źródła i bibliografia