Publiczna egzekucja 13 członków ruchu oporu na placu synagogalnym

Opis wydarzenia

18 września 1942 r. na placyku przy ulicy Synagogalnej i Niecałej — w sercu dawnej dzielnicy żydowskiej, po wysiedleniu płockich Żydów zimą 1941 r. — Niemcy przeprowadzili publiczną egzekucję trzynastu Polaków. Miejsce wybrano celowo: miało dodatkowo pohańbić ofiary i zastraszyć miasto. Dziś jest to Plac 13 Straconych.

Przygotowania trwały od popołudnia. Postawiono szubienicę z trzynastoma pętlami. Żandarmeria spędzała mieszkańców, robotników z pobliskich zakładów i przechodniów. Świadkowie mówią o kilku tysiącach osób — Polakach zmuszonych do oglądania i Niemcach, wśród których bywały kobiety z dziećmi. Plac obstawiono karabinami maszynowymi.

Skazańców przywieziono ciężarówką z płockiego więzienia. Byli wyniszczeni śledztwem, ręce związane drutem. Volksdeutsch Walter Weber, tłumacz Gestapo, odczytał „wyrok”: śmierć przez powieszenie za przynależność do polskich organizacji podziemnych. Aresztowania przeprowadzono wiosną 1942 r.; Gestapo łączyło ofiary z Polską Organizacją Zbrojną „Znak” oraz ZWZ/AK.

Do zakładania pętli zmuszano osoby postronne. Ks. Michał Serafin, proboszcz z Wyszogrodu, powiedział robotnikowi, który się wahał: „Nie wahaj się, włóż, bo to nie twoja wina”. Gdy pętle zacisnęły się, ze szubienicy padł okrzyk „Niech żyje Polska!”. Podchwycili go pozostali.

Zginęli:

• ks. Michał Serafin — proboszcz parafii w Wyszogrodzie
• Antoni Krzywoszyński — księgowy firmy „Zemwar”, AK
• Józef Jurkowski „Fez od Wisły”, „Marek” — Komenda Obwodu AK Płock
• Władysław Piotrowski — kierownik spółdzielni rolniczej w Wyszogrodzie
• Leon Pomierny — technik z Gostynina
• Stefan Adamczyk — rolnik z Karwowa, AK
• Stefan Trojanowski — maszynista, AK Płock
• Zygmunt Wolski — działacz ludowy i robotniczy
• Gustaw Mossakowski — urzędnik, Obwód AK Płock
• Marek Sobczyński — POZ w Płocku (najmłodszy, 22 lata)
• Józef Rudziński — szofer, Obwód AK Ciechanów
• Wincenty Peszyński — rolnik z Płomczyna
• Stanisław Kozłowski — robotnik z Uniecka

Byli wśród nich urzędnicy, rolnicy, kolejarze, ksiądz, działacze AK i POZ oraz jeden znany działacz lewicowy. Tego samego dnia, o tej samej porze, Niemcy powiesili 13 konspiratorów w Bodzanowie i 14 w Rościszewie. Akcja miała zdławić podziemie na północnym Mazowszu.

Ciała zakopano we wspólnej mogile przy parkanie cmentarza żydowskiego. 4 maja 1945 r. ekshumowano je i pochowano na cmentarzu przy ul. Kobylińskiego. Pamięć o ofiarach upamiętnia pomnik na Placu 13 Straconych; co roku odbywają się tam uroczystości.

Źródła i bibliografia